Bonfires

Hiermee zijn we bij het derde en meteen laatste hoofdkenmerk van Halloween beland.
In vergelijking met de Jack-o’-Lantern en trick or treat zijn de bonfires tegenwoordig wel minder populair.

Toch worden in diverse landen in de nacht van Halloween nog altijd grote feestvuren ontstoken.
Dit gebruik bestaat nog voornamelijk in de Angelsaksische landen zoals Wales, Schotland…
Maar ook in de meeste streken van Amerika spelen dergelijke bonfires een niet onbelangrijke rol.

Bonfires

Bonfires werden oorspronkelijk 'bone-fires' genoemd.
Letterlijk vertaald betekent dit 'vuren waarin botten of beenderen verbrand werden', wat verwijst naar de soms schromelijke feiten uit het verleden. Vandaag de dag staan zij gewoon symbool voor vreugdevuren.
Deels waren zij dat in het verleden ook wel vermits vreugde en lijden bij onze voorouders in bepaalde omstandigheden nauw met elkaar verbonden waren.
Vandaag de dag betreft het in ieder geval grote vuren die in openlucht aangestoken worden. In onze streken krijgen trouwens kampvuren soms de naam bonfires.

De herkomst van deze vuren kan teruggebracht worden tot Samhain, dat een van de grote vuurfeesten bij de Kelten was.
Binnen het ruime gamma van de bestaande vuurfeesten, vastenvuren… was het Samhain- of Halloweenvuur het meest verspreidde en het meest algemene.
Het was voor de voorvaderen van de Europese volken de grote viering van midzomeravond.
Ze lieten het samenvallen met het moment waarop de zon op het hoogste punt van zijn baan aan de hemel stond, ze baseerden zich bijgevolg op astronomische overwegingen.

Maar hoe valt dat te rijmen met ons Samhain als vuurfeest dat op een totaal ander moment valt?
De Kelten hielden er blijkbaar een andere mening op na.
De belangrijkste vuurfeesten van de Kelten vonden plaats op een datum die schijnbaar zonder enige verband met de positie van de zon aan de hemel vastgesteld werd.
De reden hiervoor ligt voor de hand.
De Kelten waren in het begin vooral een herdersvolk dat voor zijn levensonderhoud afhankelijk was van zijn kuddes.
Voor hen was het ogenblik dat de kuddes weer op stal werden gezet, het cruciale moment van het jaar.
Zij baseerden zich dus eerder op een aardse indeling van het jaar, het begin van de winter, dan op een hemelse, de stand van de zon.

Waarom worden op de vooravond van Samhain eigenlijk vuren aangestoken?
Tal van redenen kunnen hiervoor ingeroepen worden. We overlopen ze even:

Toekomstvoorspelling

Een eerste reden is dat Samhain als eerste dag van het nieuwe jaar beschouwd werd.
Het meest voor de hand liggend moment om ieder jaar een nieuw vuur te ontsteken, is toch het begin van het nieuwe jaar.
Want dan zal de zegenrijke invloed van het nieuwe vuur de hele periode van twaalf maanden voortduren.
Om dit geluk af te dwingen, de toekomst te voorspellen en te richten, bestonden verschillende vuurrituelen.
De meest dramatische rite was het bouwen van grote, vreemd gevormde korven waarin oorlogsgevangenen en criminelen gestopt werden en dan in brand werden gestoken.
Door de posities van de lichamen van degenen die verbrand werden, te aanschouwen kon men zien wat de toekomst bracht.
Dergelijke posities weerspiegelen volgens de bijgelovige druïden zowel de goede als de slechte voortekenen van het komende jaar.

Een bijna gelijkaardig, zij het wel heel wat menselijker ritueel, bestond erin dat de botten en beenderen van dieren in het vuur gegooid woerden als een offer om een gezonde en talrijke veestapel te hebben in het nieuwe jaar.
De asresten van de vuren werden ook wel verstrooid over de velden om het land te beschermen en te zegenen.

Wat ook gebeurde, was dat stenen gemerkt werden met de namen van mensen.
Daarna werden deze stenen in het vuur gegooid om er de volgende ochtend weer uitgehaald te worden.
De wijze waarop de steen uit het vuur kwam, voorspelde het geluk van iemand in het komende jaar.
Meer nog, als er ’s nachts met de steen iets gebeurde of de steen werd verplaatst, zou de betrokken persoon het volgende jaar sterven.
Mettertijd kon dit gebruik, afhankelijk van streek tot streek, lichte verschillen vertonen.
In de Schotse Hooglanden werd het vuur bijvoorbeeld eerst gedoofd.
De as werd zorgvuldig in de vorm van een cirkel bijeengeveegd.
Langs de omtrek legde men er een steen in voor ieder lid van de verschillende families die het feestvuur gezamenlijk hadden aangelegd.
Als de volgende morgen een van deze stenen verplaats of beschadigd was, waren de mensen ervan overtuigd dat de persoon die door die steen werd vertegenwoordigd, verdoemd was en geen twaalf maanden meer te leven had.
In het noordelijk deel van Wales was het gebruikelijk dat elke familie op de opvallendste plaats in de buurt van het huis een groot vuur ontstak.
Als het bijna gedoofd was, gooide iedereen er een witte steen in die gemerkt werd in de as.
Nadat zij rond het vuur gebeden hadden, gingen zij slapen.
De volgende morgen gingen zij na het opstaan hun stenen zoeken.
Men geloofde dat als er een steen ontbrak, de persoon die hem in het vuur had gegooid vóór de volgende Halloween zou sterven.

In de vuren konden ook kastanjes gepoft worden.
Aan de wijze waarop de kastanjes opsprongen, konden jonge vrouwen voorspellen of ze snel zouden trouwen.

Dodenverering

Of werden die vuren aangestoken ter ere van de dood?
Meer specifiek om de duivelse geesten die met Samhain op aarde ronddoolden, angst in te boezemen?
Dat de mensen fakkels met zich meedroegen als ze optochten hielden tussen de velden en in de dorpen, zou daar ook kunnen op wijzen.
Jong en oud kwamen dan samen op het dorpsplein.
Zij gingen langs de huizen met brandende fakkels en sloegen met stokken en knuppels op de deuren en luiken.
Het was de bewoner aangeraden wat takken brandhout te geven of hij mocht zich aan een scheldkanonnade verwachten.
In de Middeleeuwen ontaardde deze traditie in die mate dat de deuren en luiken maar ook banken, uithangborden en hekpalen afgebroken werden. Gevechten waren bovendien eerder regel dan uitzondering; wanneer ze voldoende brandhout verzameld hadden, trokken ze naar hun dorpsplein om er een groot vuur te laten ontbranden.
Iedereen zong en danste eromheen.
In het slechtste geval werden mensen van wie men vermoedde dat zij bezeten waren, aan een paal gebonden en verbrand, met als enig doel de boze geesten schrik in te boezemen.
Werden buitenshuis grote vuren aangestoken, dan werden thuis de vuren gedoofd om het koud en ongezellig te maken, zodat de geesten van de overledenen verder trokken en hen niet in bezit namen.

Het heilige gemeenschappelijk vuur

Een betere verklaring waarom de Kelten hun vuren doofden, was dat zij hun vuren thuis, naar jaarlijkse gewoonte, opnieuw wilden aansteken vanuit een gemeenschappelijk groot vuur.
Dit vuur werd door de druïden op de heuvel van Tlachtga, twaalf mijl verwijderd van de koninklijke berg van Tara, als een heilig vuur ontstoken.
Dit heilige vuur werd op een rituele wijze aangewakkerd.
Men maakte gebruik van de frictie die ontstond uit het wrijven met twee stokken.
Het doven van de vuren symboliseerde de donkere helft van het jaar en het weer ontsteken van de druïdische vuren was het teken van het terugkerende leven waarop gehoopt werd.
En dat werd teweeggebracht door de rituelen van het priesterschap.
De gedoofde vuren werden opnieuw aangestoken met de houtskool van het ceremoniële openluchtvuur.
Om die kolen te transporteren gebruikte men de Jack-o’-Lantern, een uitgesneden raap of biet.
Het ritueel moest de eenheid van het dorp verzekeren en versterken.

Concurrentiestrijd

Een laatste mogelijke verklaring voor het ontsteken van vuren op Samhain heeft te maken met de onderlinge concurrentie.
Ieder huishouden streed om de eer van het grootste vuur.
Overal flakkerden feestvuren en hun gloed leverde een buitengewoon schilderachtig schouwspel op.

Wat ook de reden was voor het ontsteken van grote vuren tijdens de nacht van Samhain, het is een feit dat ze een wezenlijk onderdeel van het feest uitmaakten.
Een traditie die gelukkig tot op de dag van vandaag in sommige landen nog voortleeft.

Ter illustratie geef ik de tekst van een Samhainlied dat rond een bonfire gezongen kan worden.